Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ lâm thời ra mắt trên Lễ đài “Ngày Độc lập” ngày 2/9/1945. Ảnh: Nguyễn Bá Khoản
Sau khi cuộc Tổng khởi nghĩa tháng Tám trong cả nước giành thắng lợi, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ấn định ngày tổ chức Lễ Tuyên bố độc lập là ngày 2/9/1945, đồng thời chọn quảng trường Ba Đình là nơi tổ chức sự kiện trọng đại này. Một lễ đài trang nghiêm được gấp rút chuẩn bị ngay trong đêm trước ngày diễn ra sự kiện. Và người được giao trọng trách này là kiến trúc sư trẻ Ngô Huy Quỳnh - lúc ấy ông Quỳnh vừa tốt nghiệp trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương được vài năm.
Sinh thời, nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc khi tìm hiểu về việc dựng lễ đài trong ngày 2/9/1945 cũng đã tìm đến kiến trúc sư Ngô Huy Quỳnh. Năm đó (2000), ông Quỳnh tròn 80 tuổi và vẫn còn nhớ rành rẽ câu chuyện “hậu trường” của việc dựng lễ đài. Những hồi ức ấy cũng đã được nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc kịp ghi lại trong những trang viết cho cuốn sách 1000 năm Thăng Long - Hà Nội.
Theo kiến trúc sư Ngô Huy Quỳnh, sáng ngày 1/9/1945, khi được ông Phạm Văn Khoa - cán bộ Việt Minh (sau này là Nghệ sĩ nhân dân, đạo diễn, Cục trưởng Cục Điện ảnh) đến truyền đạt yêu cầu của Kỳ bộ Việt Minh là cần làm lễ đài ở vườn hoa Ba Đình, ông có phần lo lắng vì thời gian gấp gáp. Nhận nhiệm vụ, ông đạp xe lên vườn hoa Ba Đình đo, ngắm, xác định khuôn khổ thích hợp của lễ đài rồi về vẽ kiểu. Vì thời gian chuẩn bị không nhiều nên kiến trúc sư Ngô Huy Quỳnh chọn phương án dựng lễ đài bằng gỗ theo cách đóng đinh cho nhanh và bọc lụa xung quanh trên vàng dưới đỏ để tạo dáng mỹ thuật.
“Đến giữa trưa, tôi vẽ được ba kiểu, cấp trên chọn một kiểu giản dị nhất và thế là bắt đầu thi công ngay. Lãnh đạo thành phố điều cho chúng tôi hai xe tải của Tòa Đốc lý cũ vào việc chuyên chở vật liệu. Đồng bào Hà Nội nhiệt tình cho mượn gỗ và lụa vì ai cũng muốn đóng góp phần mình cho cách mạng. Lụa cần bao nhiêu cứ lấy, gỗ cần bao nhiêu cứ khuân, nếu cần cứ cắt xẻ. Chúng tôi mời ông Quyến thợ mộc ở phố Hàng Hành và khoảng mười tay thợ nữa tới cùng làm. Các việc khuân vác, bọc nhung cột nhờ tới mấy chục anh em ở Hội truyền bá Quốc ngữ. Công việc diễn ra khẩn trương và sôi nổi. Các bộ phận phối hợp với nhau rất ăn ý, nhịp nhàng. Khoảng 3 giờ sáng ngày 2/9 công việc hoàn tất, kịp bàn giao để bộ phận khác mắc loa và đặt micro (bộ phận này do ông Nguyễn Dực, con trai cụ Nguyễn Văn Vĩnh phụ trách). Việc trang trí lễ đài và viết khẩu hiệu bằng ba thứ tiếng (Việt - Nga - Anh) được giao cho các ông Nguyễn Huy Tưởng, Phạm Văn Khoa và các thành viên khác ở nhóm văn hóa cứu quốc. Cả một đêm trắng qua đi nhanh chóng, lúc này tôi mới có thời gian ngắm lại toàn bộ lễ đài từ xa trong một bố cục tổng thể. Nơi dựng lễ đài là bồn cỏ tròn ở giữa quảng trường Ba Đình. Hai bên lễ đài là hai lư hương lớn bằng gỗ càng làm nổi bật khu lễ đài.” - kiến trúc sư Ngô Huy Quỳnh kể lại.
14 giờ chiều ngày 2/9/1945, Bác Hồ và Chính phủ lâm thời bước lên bậc thang lễ đài. Lúc này các tổ chức quần chúng cũng đã tập trung rất đông trước lễ đài. Băng cờ khẩu hiệu bay rợp trời, khói trầm hương tỏa ngát càng làm cho buổi lễ trở nên thiêng liêng trang trọng. Trước hàng chục vạn đồng bào, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thay mặt Chính phủ lâm thời đọc bản Tuyên ngôn độc lập khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Người trịnh trọng tuyên bố trước quốc dân và thế giới: “Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thật đã thành một nước tự do, độc lập. Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững quyền tự do, độc lập ấy!”
Để ghi dấu sự kiện đặc biệt này, sau đó không lâu (tháng 12/1945), UBND Thành phố Hà Nội đã quyết định đổi tên quảng trường lịch sử thành vườn hoa Độc Lập. Xưa, quảng trường lịch sử này vốn là khoảng đất rộng ở phía Tây thành Thăng Long. Năm 1894, khi chiếm đóng Hà Nội, thực dân Pháp đã xây một vườn hoa nhỏ gọi là quảng trường Pugininer - tên một cha cố người Pháp. Chính giữa quảng trường là một bồn hoa hình tròn, trồng rất nhiều loại hoa. Vì quảng trường hình tròn, bồn hoa ở giữa cũng hình tròn, cổng vào phủ toàn quyền cũng hình trăng khuyết nằm trên chu vi của quảng trường nên người dân Hà Nội gọi đó là quảng trường tròn. Thời tạm chiếm, vườn hoa Độc Lập lại được đổi tên là vườn hoa Hồng Bàng. Sau ngày giải phóng Thủ đô, vườn hoa Hồng Bàng đã được đổi thành vườn hoa Ba Đình hay còn gọi là quảng trường Ba Đình. Tên quảng trường Ba Đình do bác sĩ Trần Văn Lai - Thị trưởng người Việt đầu tiên của Thành phố Hà Nội sau 60 năm thực dân Pháp đô hộ đặt. Sở dĩ, Thị trưởng Trần Văn Lai đặt tên là quảng trường Ba Đình là để tưởng nhớ cuộc khởi nghĩa chống Pháp của nhân dân Thanh Hóa cuối thế kỷ XIX do Đinh Công Tráng lãnh đạo ở căn cứ Ba Đình (huyện Nga Sơn, Thanh Hóa).
Phác thảo Lễ đài Độc lập của kiến trúc sư Ngô Huy Quỳnh.
Nơi đây cũng đã chứng kiến nhiều sự kiện với sự hiện diện của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong các dịp: kỷ niệm ngày Quốc khánh 2/9; mít tinh và diễu hành chào mừng ngày Quốc tế lao động; mít tinh kỷ niệm ngày ký Hiệp định Genève lập lại hòa bình ở Đông Dương; mít tinh chào mừng các phái đoàn quốc tế đến thăm Việt Nam…
Sau khi Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời, lễ truy điệu Người cũng đã được cử hành trọng thể tại quảng trường này. Sau đó không lâu, Đảng và Nhà nước ta đã quyết định xây lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh làm nơi yên nghỉ vĩnh viễn của Người tại đây.
Quảng trường Ba Đình ngày nay có khuôn viên với chiều dài 320 m và rộng 100 m, có 210 ô cỏ (7 hàng dọc x 30 hàng ngang), xen giữa là lối đi rộng 1,4m. Giữa quảng trường là cột cờ cao 25m. Những năm sau này, các buổi lễ kỷ niệm ngày Quốc tế Lao động hay ngày Quốc khánh cũng thường được tổ chức tại quảng trường Ba Đình. Đây cũng là một địa điểm tham quan, vui chơi, dạo mát của đông đảo du khách và người dân Thủ đô Hà Nội.
Người Hà Nội
http://nguoihanoi.com.vn/dau-an-ba-dinh_268110.html